Verstrooid
Hieronder volgt een korte samenvatting van de theorie van Gabor Maté over het ontstaan van ad(h)d, zoals beschreven in zijn boek Scattered Minds (de Canadese titel van zijn boek) ofwel Scattered (= Verstrooid; de titel die zijn boek in de Verenigde Staten kreeg). Deze samenvatting wordt voorafgegaan door een kleine toelichting van mijzelf op de rol van erfelijkheid bij gedragsproblemen.
Deze pagina is verder als volgt ingedeeld:
Erfelijkheid en omgevingsfactoren
Voor een goed begrip van het ontstaan van stoornissen zoals ad(h)d in het algemeen en van Maté's theorie over ad(h)d in het bijzonder, is het van belang om het volgende te weten. De meeste gedragsmatige afwijkingen zijn niet het gevolg zijn van slechts één afwijkend gen, maar van een combinatie van afwijkingen in meerdere genen en wat men noemt 'omgevingsfactoren'. Met omgevingsfactoren wordt alles bedoeld dat van buitenaf op een jong kind afkomt, ook al voor de geboorte. Vóór de geboorte kan bijv. de voeding van de moeder een rol spelen, of de vraag of ze onder stress stond tijdens de zwangerschap, of het feit dat het kind deel is van een meerling. In de eerste jaren na de geboorte zijn er veel dingen te bedenken die een rol kunnen spelen: de omgeving waarin het kind opgroeit, de gezinssamenstelling, ziektes die het doormaakt, de voeding, enz.enz. Wat men omgevingsfactoren noemt is dus niet hetzelfde als 'opvoeding'; de opvoeding maakt echter een belangrijk deel uit van het geheel aan omgevingsfactoren.
Scattered
Hieronder geef ik een samenvatting van de theorie van Gabor Maté over ad(h)d, zoals die is beschreven in zijn boek Scattered. Maté gebruikt de term ADD en bedoelt daarmee alle vormen van ad(h)d, dus zowel de hyperactieve vormen als de niet-hyperactieve.
Gabor Maté
Maté woont in Canada en is huisarts en psychotherapeut. Bovendien heeft hij zelf een hyperactieve vorm van ad(h)d, iets wat hij pas ontdekte toen hij al getrouwd was en kinderen had. Ook een paar van zijn kinderen hebben ad(h)d. Maté weet dus vanuit diverse gezichtspunten, ook vanuit dat van iemand die zelf ad(h)d heeft en die ouder is van kinderen met ad(h)d, waarover hij het heeft.
Zie voor meer informatie de website van Maté: adult and child attention deficit disorder books by Dr. Gabor Maté en die van de internetboekhandel Amazon.
Groepen van symptomen
Volgens Maté kent ad(h)d drie groepen van symptomen, maar twee ervan
zijn volgens hem voldoende om de diagnose te krijgen. Die drie groepen van
symptomen zijn: aandachtsproblemen (gebrek aan concentratie en in bepaalde
situaties ook vaak een 'teveel' aan concentratie, hyperfocussen genoemd),
impulsiviteit en hyperactiviteit. Elke combinatie van twee van deze groepen, kan
de diagnose rechtvaardigen.
Een vierde belangrijk kenmerk is wat hij 'tijdblindheid' noemt. Veel
mensen met ad(h)d komen altijd te laat, verkijken zich op de hoeveelheid
tijd die ze ergens voor nodig hebben, enz. Er zijn er ook die altijd te vroeg
komen maar dat is dan vanuit een soort angst voor het te laat komen.
Mijn opa bijvoorbeeld wilde altijd zó vroeg van huis als we naar de kerk gingen dat we er consequent twintig minuten van tevoren al zaten. Wij als kleinkinderen die bij hem en mijn oma logeerden, vonden dat natuurlijk maar niks!
Oorzaken van ad(h)d volgens Maté
In zijn boek Scattered schrijft Maté dat ad(h)d het gevolg is van een combinatie van 1. een genetische aanleg en 2. een niet optimaal verlopend oogcontact van de baby met de moeder of primaire verzorger. Met andere woorden, een kind krijgt alleen ad(h)d als het daar een genetische aanleg voor heeft; daarbij hoeven kinderen met aanleg voor ad(h)d niet in alle gevallen daadwerkelijk ad(h)d te krijgen. Maar hoe sterker de aanleg, hoe groter de kans is dat een kind het inderdaad krijgt.
Oogcontact in het eerste levensjaar
Over punt 2, een niet optimaal verlopend oogcontact in het eerste levensjaar, zegt Maté het volgende. Een pasgeboren baby is, wat betreft de ontwikkeling van zijn/haar hersenen, eigenlijk pas half af. Omdat de hersenen (en dus het hoofd) van de mens relatief groot zijn ten opzichte van de rest van zijn lichaam, moet de bevalling plaatsvinden voordat de ontwikkeling van de hersenen klaar is. Anders zou het hoofdje van een baby veel te groot zijn voor een bevalling. Dit betekent dat het eerste jaar na de geboorte eigenlijk een soort verlengde zwangerschap is. Voor een gezonde ontwikkeling van de hersenen is het oogcontact met de moeder of (andere) primaire verzorger van groot belang.
Een optimaal verlopend oogcontact houdt in, dat de baby zelf kan uitmaken hoe lang dat oogcontact duurt. Als een baby in een bepaalde situatie voldoende oogcontact heeft gehad, draait hij zijn ogen weg of keert hij zijn hoofdje af. Het is belangrijk dat de volwassene aan die wens gevolg geeft. Als het oogcontact met de moeder of primaire verzorger regelmatig langer duurt dan de baby zelf aangeeft, worden de hersenen namelijk te sterk gestimuleerd. En als het oogcontact regelmatig korter duurt dan de baby graag wil, gaat het kind gevoelens van schaamte ontwikkelen.
Helaas is een optimaal verlopend oogcontact niet iets waar je bewust invloed op kunt uitoefenen. En volgens Gabor Maté gaat het mis als de moeder of primaire verzoger onder stress staat. Natuurlijk is het niet erg als het eens een enkele keer misgaat. Denk aan de situatie waarin je de baby aan het verschonen bent en de bel gaat. Dan moet je de baby even wegleggen en het oogcontact verbreken. Maar als de moeder of primaire verzorger langdurig onder stress staat tijdens het eerste levensjaar van het kind, kan het kind ad(h)d krijgen. (En, zoals gezegd, alleen wanneer de baby er aanleg voor heeft.)
Cells that fire together....
De reden waarom de ervaringen in het eerste levensjaar zoveel invloed kunnen uitoefenen op de ontwikkeling van het kind, is zoals Maté het noemt: Cells that fire together, wire together. Dit houdt het volgende in. Hersencellen die vaak op hetzelfde moment actief zijn, krijgen onderling veel en sterke verbindingen. Als de ervaringen van de baby gunstig zijn, ontwikkelen de hersenen zich dus evenwichtig. Maar als de ervaringen uit balans zijn, ontwikkelen sommige delen van de hersenen zich sterker dan normaal, en andere minder goed. Daardoor is het op latere leeftijd zo moeilijk om bepaalde reacties weer af te leren - de betreffende hersencellen hebben een sterk geheel gevormd, dat 'gewend' is om op een bepaalde situatie op een bepaalde manier te reageren. Toch - en dat is het goede nieuws - blijven deze verbindingen in de hersenen altijd een mogelijkheid tot ontwikkeling vertonen. Als je je consequent op een bepaalde, andere manier gaat gedragen, ontwikkelingen zich nieuwere en/of sterkere verbindingen tussen de verschillende hersencellen, en zal het op den duur steeds gemakkelijker worden om het nieuwe, zelf gekozen gedrag te vertonen.
Geen oordeel
Zoals gezegd heeft Maté zelf ad(h)d en heeft hij een aantal kinderen met
ad(h)d. Hij beschrijft in zijn boek de omstandigheden waaronder hij zijn
eerste levensjaar heeft doorgebracht. Hij is in de Tweede Wereldoorlog in
Hongarije geboren en zijn ouders zijn destijds Europa uitgevlucht. Kort na zijn
geboorte stond zijn moeder dus onder grote stress. In zijn boek staat een
fotootje van zijn ouders en hemzelf als baby, en Maté geeft aan dat je aan de
foto kunt aflezen dat deze stress aanwezig was.
Maté weet dus waar hij het over heeft en velt absoluut geen oordeel over
ouders die kinderen met ad(h)d hebben, in tegendeel. Wel geeft hij aan hoe zijn
eigen (destijds nog niet ontdekte) ad(h)d de situatie voor zijn opgroeiende
kinderen niet gemakkelijker heeft gemaakt.
Aanbevelingen, tips
Behalve het bovenstaande geeft Maté in zijn boek een gote hoeveelheid aanbevelingen en tips voor zowel volwassenen met ad(h)d als voor ouders van kinderen met ad(h)d. Heel praktisch, hij weet het immers uit eigen ervaring. Een van de vele bruikbare aanbevelingen betreft het omgaan met de schuldgevoelens die mensen met ad(h)d vaak hebben ontwikkeld. Hij raadt aan je te realiseren dat die gevoelens niet reëel zijn, maar het gevolg van de manier waarop jouw hersenen - de hersenen van iemand met ad(h)d - werken. Net zoals die verkeerd werkende hersencellen andere symptomen van ad(h)d veroorzaken.
Een belangrijke tip in verband met de opvoeding van kinderen met ad(h)d is deze: stel duidelijke regels, maar niet méér regels dan nodig is. Het is al zo moeilijk voor kinderen (vooral pubers) met ad(h)d om zich aan regels en afspraken te houden; als veel van die regels dan ook nog eens niet werkelijk zinvol zijn, maak je het eigenlijk onmogelijk voor ze om zich zodanig te gedragen dat de sfeer in huis goed blijft.
Commentaar bij Maté's theorie
Bij Maté's theorie over de oorzaken van ad(h)d zou ik de volgende
kanttekening willen plaatsen.
Veel mensen zullen zich niet gemakkelijk laten overtuigen door het idee dat een
van de belangrijkste oorzakelijke factoren een slecht verlopend oogcontact in
het eerste levensjaar is. Denk alleen maar aan het feit dat veel kinderen met
ad(h)d al vrijwel direct vanaf de geboorte erg onrustig zijn. Ikzelf ben er ook
niet zo van overtuigd, al denk ik wel dat het oogcontact een belangrijke rol kan
spelen.
Zoals ik in de paragraaf Erfelijkheid en omgevingsfactoren al heb uitgelegd, komen veel erfelijke gezondheids- en gedragsproblemen alleen tot uiting als omgevingsfactoren de erfelijkheid als het ware activeren. Ik ben ervan overtuigd dat dit bij ad(h)d bijna altijd het geval is. Ik denk echter dat de belangrijkste omgevingsfactor in dezen niet het oogcontact is tussen moeder of primaire verzorger en kind, maar stress bij de moeder/verzorger of de baby zelf; hetzij vóór, hetzij tijdens, hetzij na de geboorte. Daarbij hoeft het bovendien niet altijd om emotionele stress te gaan. Stress kan ook lichamelijk zijn, bijv. in de vorm van medicijngebruik tijdens de zwangerschap of de borstvoeding, of in de vorm van een zware bevalling.
Dat het oogcontact tussen moeder of primaire verzorger en kind hierbij een
grote rol speelt klopt mijns inziens wel, omdat dat een van de belangrijkste
manieren is waarop stress van de moeder of verzorger op het kind wordt
overgebracht. Ik denk echter niet dat het de enige manier is, en persoonlijk zou
ik het oogcontact dus niet zo'n prominente rol toebedelen.
Ik moet er echter bij zeggen dat Maté veel literatuurverwijzingen geeft, ook
naar wetenschappelijk onderzoek op dit gebied, terwijl ikzelf alleen afga op
mijn algemene kennis over dit soort zaken en mijn intuïtie.